Recensies boeken

Zwemmen leer je in het water, niet in de bibliotheek

19 september 2021

Els Hortensius

Vijftig jaar Pedagogie van de onderdrukten

Op 19 september 2021 is het precies honderd jaar geleden dat de Braziliaanse pedagoog en filosoof Paulo Freire geboren werd. Het is ook vijftig jaar geleden dat zijn bekendste werk, Pedagogie van de onderdrukten, voor het eerst verscheen. Jarenlang mateloos populair is het boek nu alleen nog tweedehands verkrijgbaar. Maar de boodschap van Freire is nog altijd actueel.

In het midden van de jaren zeventig studeerde ik enkele jaren HBO Jeugdwelzijn, toen nog K&O (Kinderverzorging en Opvoeding) geheten. Een studie bordenvol psychologie, filosofie en natuurlijk pedagogie. Fromm, Skinner, Rogers, Freud… er ging een wereld voor mij open. Maar de naam van Paulo Freire hoorde ik pas een aantal jaren later. Ik was geswitcht naar Spaans en kwam na het behalen van mijn bachelor te werken op de afdeling Latijns-Amerika van de ontwikkelingsorganisatie ICCO. We financierden vooral vormingsprojecten, gericht op bewustwording van vrouwen, boeren, arbeiders enzovoort. De onderwijsmethode van Paulo Freire werd veel genoemd in de projectbeschrijvingen en leek soms een beetje op een keurmerk: als ze werken volgens Paulo Freire zit het wel goed!

‘Onderwijs is nooit neutraal’

Ik was nieuwsgierig om meer over Freire’s methode te leren en kreeg dat eerste jaar met Sinterklaas zijn standaardwerk Pedagogie van de onderdrukten. In mijn exemplaar zit nog altijd het gedicht dat Sint en Piet er veertig jaar geleden bij schreven: “…Want helpen heeft pas zin, als je de oorzaak ook bestrijdt. Paulo Freire zag dat in. Hij schreef een heel belangrijk boek. In klare held’re taal, zet hij uiteen de stelling ‘onderwijs is nooit neutraal’…”

Freire publiceerde zijn boek in 1970. In september 1972 verscheen bij uitgeverij Anthos de Nederlandse vertaling. Niet uit het Portugees; de vertaling is gebaseerd op de Engelse uitgave Pedagogy of the oppressed en op de Duitse vertaling Pädagogik der Unterdrückten. Beide vertalingen waren door Freire geautoriseerd. Was er vijftig jaar geleden in Nederland of Vlaanderen (het boek verkocht heel goed in België) niemand te vinden die vanuit het Portugees kon vertalen? Voor de populariteit maakte dit niets uit: na acht jaar waren er al tien herdrukken verschenen.

Leren lezen in veertig uur

Sommige mensen denken bij Paulo Freire vooral aan zijn methode waarbij ongeletterden in veertig uur tijd leerden lezen door uit te gaan van de belevingswereld van de doelgroep. Door in gesprek te gaan met de leerlingen, oud of jong, en te beginnen met woorden die voor hen van belang zijn: bijvoorbeeld ‘bron’ of ‘arbeid’. Het boek gaat vooral over de achterliggende filosofie, waarbij onderdrukten worden geplaatst tegenover onderdrukkers, de heersende elite. De onderdrukkers hebben de macht en behouden die onder andere door het gebruik van geweld, maar ook door taal en woorden. Voor een bevrijdende ontwikkeling is politieke macht vereist, schrijft Freire. De vraag die hierop volgt is hoe de pedagogie van de onderdrukten realiteit kan worden, zonder dat er een revolutie aan te pas zou komen om die noodzakelijke politieke macht te verkrijgen. In het laatste hoofdstuk gaat Freire hier dieper op in.

Maar eerst is het van belang om te begrijpen hoe onderdrukkers en onderdrukten zich tot elkaar verhouden. Pedagoog Freire neemt het voorbeeld van de leraar die de leerlingen uitsluitend beschouwt als vaten die gevuld moeten worden met feitenkennis. Leerlingen worden niet geacht te leren nadenken, ze moeten slechts onthouden wat de leraar hen vertelt. Freire vergelijkt hen met een bank waar geld (kennis) wordt gedeponeerd. De leraar staat boven, niet naast, de leerlingen, of dit nu kinderen of volwassenen zijn. “Indien het waar is dat denken alleen zin heeft voor zover het door het bezig zijn met de wereld ontstaat, wordt het onmogelijk dat leerlingen een trede lager staan dan de leraar”, zegt Freire.    

Depositaire opvoeding

Voor Paulo Freire zijn leraar en leerlingen aan elkaar gelijk, de leraar gaat in dialoog met de leerlingen. Bij hem onderwijst niemand de ander, noch wordt iemand uit zichzelf wijs: “Mensen onderwijzen mensen.” Freire noemt dit problematiserende of bevrijdende ontwikkeling, een werkwijze die lijnrecht tegenover de hierboven beschreven depositaire opvoeding staat. Ze is “revolutionaire toekomst” en daardoor profetisch – en als zodanig vol hoop.

Volgens Freire was het fundamentele thema van die tijd de overheersing tegenover het thema van de bevrijding. Het was de tijd van bevrijdingsbewegingen en revoluties, maar ook van (met name in Latijns-Amerika) militaire en onderdrukkende regimes. In het laatste hoofdstuk benoemt hij de valkuilen waarvoor de bevrijdende, revolutionaire leiders op hun hoede moeten zijn. Want revolutie wordt niet door leiders gemaakt, maar door leiders en volk samen, in solidariteit. “Er is geen geschiedenis zonder mensen, of voor mensen. Alleen geschiedenis van mensen.” Leiders moeten er daarom voor waken om voor de troepen uit te lopen, en om het volk hún ideeën op te leggen. Communicatie en dialoog zijn fundamenteel. “In het dynamische revolutionaire proces leren het volk en zijn leiders zowel de dialoog als de macht gebruiken”. Het is net als zwemmen, zegt Freire hier, dat leer je ook alleen in het water, niet in de bibliotheek.

Dialoog als rode draad

Leiders die aan de kant van de onderdrukten staan moeten ervoor waken om problemen geïsoleerd te zien. Als er concrete problemen in een boerengemeenschap spelen, bijvoorbeeld tekort aan water of land, dan moet niet aan een oplossing gewerkt worden zonder het probleem in een breder geheel binnen de samenleving te plaatsen, of de problemen van onderdrukten in andere streken verre van hen houden. Zo kunnen goedbedoelde trainingscursussen voor leiders vervreemdend werken: die gaan ervan uit dat de nieuwe leiders de onderdrukten vooruit kunnen helpen. Volgens Freire zullen deze leiders bij terugkeer in hun gemeenschap met hun nieuwe kennis hun dorpsgenoten willen overheersen of de kennis willen opdringen. Dat leidt dan weer tot de depositaire opvoeding van de onderdrukkers.

De dialoog gaat als een rode draad door het boek. Freire waarschuwt de revolutionaire leiders dat zij van meet af aan met de onderdrukten, het volk, in dialoog moeten gaan, en hiermee niet moeten wachten totdat de revolutie een feit is. De revolutie moet een gezamenlijk proces zijn, van leiders én onderdrukten, zonder dat de leiders hun eigen mening en ideeën opdringen. Op pagina 146, tegen het einde van het boek, wordt zijn beschrijving van de dialoog bijna bijbels: “Dialoog dringt zich niet op, dialoog manipuleert niet, dialoog domesticeert niet, dialoog ‘sloganiseert’ niet.” De dialogische theorie poogt de wereld te onthullen, vertrouwen is de basis van de dialoog. Dialoog is een scheppingsdaad, zei Freire al eerder in het boek.

Black lives matter

Hoe kijken we hier anno 2021 tegen aan? Ik moet bekennen dat het herlezen van het boek een behoorlijke worsteling was. Vooral de eerste helft bevatte veel, soms erg, lange zinnen. En voorbeelden ontbreken bijna geheel, het is allemaal vrij theoretisch. Het helpt ook niet mee dat er zelfs in mijn elfde druk simpele (druk-) fouten staan. Zoals op pagina 101, waar een regel herhaald wordt, terwijl de volgende regel ontbreekt. Dat had na tien drukken toch iemand kunnen opmerken?

En ja, we bezien de culturele revolutie in China, of Che Guevara die in Bolivia de revolutie probeerde te verkondigen, nu toch met andere ogen. Freire zegt niet met zoveel woorden hoe hij denkt over de revolutie in China, maar verwijst in een uitgebreide voetnoot wel naar een toespraak van Mao Zedong. Even daarvoor heeft Freire beschreven hoe revolutionaire leiders zich soms laten verleiden tot het deposito-concept, waarmee de culturele revolutie een culturele invasie wordt. Mao benadrukt in 1967 dat de massa “zelf tot een besluit moet komen, in plaats dat wij voor hen een besluit nemen.” Maar ja, het is altijd gemakkelijker oordelen als je weet hoe de geschiedenis sinds begin jaren zeventig is verlopen. En we moeten ons realiseren dat er in 1970 nog maar weinig bekend was van wat er in China werkelijk gebeurde.

Duidelijk is in ieder geval dat niet alle revolutionaire leiders (Nicaragua!) de waarschuwingen van Paulo Freire ter harte genomen hebben. Tegelijkertijd is er veel dat nog steeds relevant is. Er zijn nog altijd onderdrukten en onderdrukkers, en daarvoor hoeven we niet direct naar Latijns-Amerika. Denk aan “Black Lives Matter” of de #MeToo beweging. De ideeën van Paulo Freire blijven het waard om gelezen en toegepast te worden, ook na vijftig jaar.

Paulo Freire, pedagogie van de onderdrukten, Baarn: Uitgeverij In den Toren, een Anthos-boek, december 1980, elfde druk. Nederlandse vertaling J.E.A. Andriessen-Van der Zande en J.P. de Vries. 176 pag. ISBN 906074 452 7 (alleen nog tweedehands verkrijgbaar)

 

Gerelateerde berichten

Vreemde vogels. Vervolgde christenen in Colombia

Vreemde vogels. Vervolgde christenen in Colombia

Hoe breng je een ver land en de problemen daar tot leven voor kinderen in Nederland, vanaf een jaar of tien? Zodat ze kunnen begrijpen en meevoelen met de mensen in dat land? Een toegankelijk geschreven verhaal met een hoofdpersoon waarmee jonge scholieren zich kunnen identificeren is een manier. De jeugdroman Vreemde vogels. Vervolgde christenen in Colombia van Lianne Biemond past in die opzet, maar vliegt daarbij flink uit de bocht.

Lees meer
‘Natural Disasters in Latin America and the Caribbean: Coping with Calamity’ van June Carolyn Erlick

‘Natural Disasters in Latin America and the Caribbean: Coping with Calamity’ van June Carolyn Erlick

Natuurrampen bestaan niet – of althans, het worden pas rampen als er menselijke slachtoffers vallen of als menselijke activiteiten geraakt worden. Dat is, enigszins gechargeerd, de conclusie van June Carolyn Erlick, Latijns-Amerika deskundige verbonden aan Harvard University in de Verenigde Staten. Zij behandelt in Natural Disasters in Latin America and the Caribbean: Coping with Calamity de lange-termijn gevolgen van overstromingen, tropische wervelstormen, aardbevingen, vulkaanuitbarstingen en ander natuurgeweld en hoe de schade beperkt gehouden kan worden.

Lees meer
Ideeën om het einde van de wereld uit te stellen

Ideeën om het einde van de wereld uit te stellen

Een enorme hittegolf in Canada, gigantische bosbranden in Siberië, extreme kou in Brazilië en freak regenbuien die in de Eifel ruim 180 dodelijke slachtoffers maken. Komt het einde van de wereld echt snel naderbij? In “Ideeën om het einde van de wereld uit te stellen” deelt de Braziliaanse leider Ailton Krenak, vanuit inheems perspectief, zijn beeld van de wereld en van de roofbouw die wereldwijd van de planeet plaatsvindt en met name de rijken ten goede komt.

Lees meer
agsdi-globe

Politiek & Maatschappij

agsdi-portrait

Kunst & Cultuur

agsdi-camera

Vrije tijd & Toerisme

agsdi-income

Economie & Ondernemen

agsdi-leaves

Milieu en Natuur

agsdi-learn

Onderzoek & Wetenschap

Blijf op de hoogte

Adverteren op onze website?

Dat kan! Tegen een scherp tarief plaatsen wij uw advertentie.

Ontvang onze nieuwsbrief

Schrijf u in en ontvang onze digitale nieuwsbrief met een overzicht van onze nieuwe artikelen.

Volg ons op social media

Wees als eerste op de hoogte van nieuwe artikelen en deel artikelen met uw netwerk.

Share This