Recensies boeken

De Bevrijdingsfilosoof. Het rebelse denken van Enrique Dussel is een rommelig en onkritisch boek

23 december 2020

Jan de Kievid

“Het gezicht van de arme, gedomineerde en onderdrukte bevolking van Latijns-Amerika is het thema van de Latijns-Amerikaanse filosofie”, aldus Enrique Dussel, vaak beschouwd als de belangrijkste huidige Latijns-Amerikaanse filosoof. De 86-jarige Dussel is in Nederland vrijwel onbekend. Daarin wil de Nederlandse filosoof Wil Heeffer verandering brengen met zijn boek De bevrijdingsfilosoof. Het rebelse denken van Enrique Dussel. Heeffer getuigt in zijn boek zelf ook van zijn opvatting dat de wereld duurzamer en rechtvaardiger moet worden.

De van oorsprong Argentijnse Dussel legde rond 1970 de basis voor de politiek geëngageerde bevrijdingsfilosofie. Na een bomaanslag op zijn huis en ernstige bedreigingen in het chaotische klimaat voor de militaire staatsgreep van 1976 moest Dussel naar Mexico vertrekken. Daar was hij hoogleraar en schreef hij tientallen boeken. Voor een Latijns-Amerikaanse bevrijdingsfilosofie was eerst een dekolonisering van het denken en de  afbreking van het Eurocentrische wereldbeeld nodig. Europa en de Europese filosofie hadden altijd vanuit een superioriteitsgevoel neergekeken op de in hun ogen achtergebleven en minder ontwikkelde, minder rationele en minder moderne volken in andere regio’s. Via de kolonisatie waren die volken gaan geloven in hun eigen minderwaardigheid en in de Europese versie van hun geschiedenis. Vooral tijdens zijn langdurige reizen door Latijns Amerika, Afrika en Azië – Heeffer benadrukt die ‘leerschool’ te weinig, in tegenstelling tot Dussel zelf  – werd Dussel, die zelf bijna tien jaar voor studie in Europa verbleef, zich dat bewust. Hij begon dit denken te ‘deconstrueren’, zoals dat in filosofisch jargon heet, en de wereldgeschiedenis te herschrijven met veel meer aandacht voor de niet-Europese bijdragen aan de menselijke ontwikkeling en filosofie.

Leiband

Dussels bevrijdingsfilosofie is gericht op bestaanszekerheid voor en instandhouding van al het aardse leven. Zijn inspiratie vindt hij vooral bij Marx en de Franse filosoof Levinas. Die laatste leert hem de ‘Ander’ te zien. Ook precolumbiaanse opvattingen over het leven, waaronder de (door Europa altijd ontkende) Azteekse filosofie en rationaliteit krijgen in deze benadering een plaats. In deze bevrijdingsfilosofie is de Ander vooral de arme, uitgebuite en geminachte Latijns-Amerikaan. Volgens Dussel denkt deze filosofie vanuit de onderdrukten, de arme en lijdende mensen. Zo bouwt Dussel een filosofie op met een ecologische en sociale rechtvaardigheidsbasis. Latijns-Amerikaanse filosofen moeten dus niet meer aan de leiband lopen van beroemde Europeanen, maar een eigen filosofie opbouwen die geënt is op hun eigen continent en ervaringen. Het is daarom vreemd dat Heeffer overwegend Europese filosofen als Dussels inspiratiebronnen noemt, zoals Heidegger, Marx, Husserl, Ortega y Gasset en Levinas. Er zijn ook opvallend weinig grote citaten van Dussel, de hoofdpersoon van het boek, opgenomen, slechts een op de zes. De helft van de grote citaten komt van Europeanen.

Buen Vivir

Een maatschappelijk betrokken filosoof wordt niet alleen geïnspireerd door andere filosofen. Dat maakte me nieuwsgierig naar de verbindingen, overeenkomsten en verschillen tussen Dussel en andere specifiek Latijns-Amerikaanse bewegingen en denkbeelden, zoals de bevrijdingstheologie in de katholieke kerk, de politiek-economische afhankelijkheidstheorie, de bevrijdingspedagogiek van Paulo Freire en het inheemse denken over Buen Vivir, het leven in harmonie met de natuur. Ook het feminisme, hoewel niet specifiek Latijns-Amerikaans, is op het continent als beweging zeer belangrijk.
Helaas behandelt Heeffer dit alles slechts marginaal. Het wordt duidelijk dat Dussel aanvankelijk ook een bevrijdingstheoloog was, maar niet hoe hij past tussen andere bevrijdingstheologen. De belangrijke, typisch Latijns-Amerikaanse afhankelijkheidstheorie, die al eerder de koloniale en postkoloniale geschiedenis begon te herschrijven en linkse politiek inspireerde, wordt maar één keer genoemd en zonder het specifiek in verband te brengen met Dussel.

Paulo Freire

Freire komt aan bod als geestverwant, maar we lezen niets over mogelijke (wederzijdse) beïnvloeding.
De term Buen Vivir komt een paar keer voor, maar niet gekoppeld aan de actuele beweging voor Buen Vivir in Bolivia en Ecuador, de conflicten met de linkse regeringen die Buen Vivir meer verbaal dan praktisch steunen en Dussels opstelling hierbij. De positie van vrouwen en vrouwenstrijd ontbreken bij Heeffer vrijwel geheel, hoewel Dussel daar zelf wel aandacht aan heeft besteed. Wel maakt de auteur duidelijk dat Dussel, zoals velen van zijn generatie, werd geïnspireerd door de Cubaanse revolutie van 1959 en grote bewondering heeft voor Fidel Castro en Che Guevara.

Stokpaardjes

Veel van die Latijns-Amerikaanse invloed blijft dus onduidelijk, zoals er ook nauwelijks iets wordt gezegd over de invloed van Dussel zelf in het continent. Welke filosofische, sociale of politieke bewegingen zijn door hem geïnspireerd en op welke punten? Er worden bijvoorbeeld geen verbanden gelegd met het verzet tegen milieuvernietiging. En welke discussies worden er over zijn werk gevoerd? Zulke kwesties komen onvoldoende aan bod, omdat Heeffer hierover geen vragen stelt die hij vervolgens probeert te beantwoorden. Dit heeft waarschijnlijk ook te maken met de structuur van het boek en de soms gebrekkige achtergrondkennis van de auteur.
De boektitel wijst op een behandeling van leven en ideeën van Dussel, maar Heeffer gebruikt die ideeën echter meermalen als een kapstok om zijn eigen opvattingen en stokpaardjes naar voren te brengen. Dan is vaak niet duidelijk wat Dussel zelf zegt, maar krijg je allerlei thema’s, actualiteiten, associaties, voorbeelden, redeneringen, citaten, gedichten en losse opmerkingen (soms flodders) in vaak nogal willekeurige volgorde voorgeschoteld. Die getuigen van Heeffers betrokkenheid bij de problematiek, maar zijn niet altijd verhelderend en geven het boek en de afzonderlijke hoofdstukken een rommelige structuur. Pas halverwege het boek komt de eerste helft van Dussels levensgeschiedenis aan bod, voor de tweede helft moeten we het met losse brokjes doen. Deze opbouw is des te storender omdat kennis van historische en maatschappelijke contexten niet Heeffers sterkste punt is.

Spaans protectoraat

Dussel als docent

Zo schrijft de auteur dat Dussel het jaar 1492 – de aankomst van Columbus in Amerika – een kantelpunt in de geschiedenis vindt. Want vanaf dat moment ontstaat discriminatie op basis van kleur, gelaatsvorm en geslachtskenmerken en dat jaar begint ook het kapitalisme. Dan denk je: hoe is het mogelijk dat die zeergeleerde Dussel denkt dat eerder in de wereld zulke vormen van discriminatie niet bestonden en dat hij niet weet dat het kapitalisme eerder begon in Italiaanse en Vlaamse handelssteden? Dat tweede heeft Dussel ook niet beweerd (en het eerste waarschijnlijk ook niet), wel dat vanaf 1492 voor het eerst een economisch wereldsysteem ontstond, maar dat is iets anders dan het begin van het kapitalisme.
Ook lezen we dat het tsaristische Rusland instortte in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog en dat in 1911 Cuzco (en dus niet Machu Picchu) werd herontdekt. Uit het neoliberalisme kwam volgens Heeffer de welvaartsstaat (een in onbruik geraakt woord voor verzorgingsstaat) voort, terwijl het neoliberalisme die welvaarts-/verzorgingsstaat juist afbreekt. Ook gebruikt hij nog de term ‘rassen’. En dat iemand die zich presenteert als Cubadeskundige schrijft dat het eiland tot 1959 een Spaans protectoraat was (Cuba was van 1902 tot 1934 een protectoraat van de Verenigde Staten), is onbegrijpelijk.

Stereotype beelden

Eenzijdig is Heeffer als hij schrijft over Cuba en Venezuela, waar hij geneigd is al iets van de bevrijdingsfilosofie in de praktijk te zien. Hiermee treedt hij minstens ten dele in het voetspoor van Dussel. Die roemde Fidel Castro na diens dood eind 2016 als een groot leider met een coherente politiek die nooit een stap achteruit had gezet of zijn principes had verloochend. Nog in 2017 vond Dussel dat Latijns-Amerikaanse linkse intellectuelen de Venezolaanse regering niet mochten bekritiseren omdat ze daarmee de imperialistische Verenigde Staten in de kaart zouden spelen. Toen hadden regering en rechterlijke macht in Venezuela het gekozen parlement, waar de oppositie een meerderheid had, al zijn bevoegdheden ontnomen.

Dussel met Nicolás Maduro

Het is vreemd dat Heeffer nog in 2020 – zonder enige vermelding van de diepe humanitaire, sociaaleconomische en politiek crisis – in navolging van Dussel de volksraden en buurtcomités in Venezuela blijft aanbevelen als voorbeelden van democratische bijdragen aan bevrijding. Hij heeft kennelijk nooit iets gehoord over politieke controle of cliëntelisme. Slechts één keer stelt Heeffer nogal indirect de vraag hoe de bevrijdingsfilosofie zich verhoudt tot autoritair optreden van linkse leiders van een beweging of een land. Helaas werkt hij die belangrijke vraag niet uit. Aandacht voor zulke kwesties had het boek meer diepgang kunnen geven. Nu is het mij vaak te simpel met nogal stereotype beelden van een idyllische precolumbiaanse tijd met leven in harmonie met de natuur, en van een heden met een goed ‘volk’ met een goede bevrijdingsfilosofie tegenover slechte machthebbers die met uitbuiting, onderdrukking, corruptie en geweld dat volk onder de duim houden. Overal is het min of meer hetzelfde, met Cuba, Venezuela en Bolivia onder voormalig president Evo Morales als positieve uitzonderingen.

Stomverbaasd

Helemaal aan het eind komt Heeffer tot mijn verbazing nogal prominent op de proppen met de Peruaanse econoom Hernando de Soto. Op basis van een oppervlakkige overeenstemming van sommige van diens teksten ziet Heeffer hem als een medestander van Dussel. Kennelijk heeft hij geen idee van deze De Soto. Die was adviseur van de neoliberale en dictatoriale Peruaanse ex-president Fujimori en zijn boeken werden hogelijk gewaardeerd door neoliberale politici als Margaret Thatcher en de Mexicaanse ex-president Vicente Fox en hogepriesters van de neoliberale ideologie zoals de economen Milton Friedman en Jagdish Bhagwati. Zij juichten zijn adviezen om het kapitalisme efficiënter te laten functioneren enthousiast toe.

Hernando de Soto

Linkse critici gaven echter beargumenteerd aan dat uitvoering van De Soto’s plannen vaak geen resultaat zou hebben en niets zou veranderen aan de internationale en binnenlandse ongelijkheden en politiek-economische verhoudingen. Dussel, voor wie bevrijding juist samengaat met de eliminatie van het kapitalisme, zal stomverbaasd zijn over deze vermeende geestverwantschap met De Soto.

Ongemak

Deze slotpassage bevestigde mijn ongemak met het hele boek. Het bestaat te veel uit losse stukken, die te weinig met elkaar worden verbonden of in een bredere context geplaatst. Het is prima dat de auteur zich aanhanger van de bevrijdingsfilosofie betoont, maar daarbij is hij te veel een kritiekloos bewonderaar van Dussel. Het boek was interessanter geweest met ook een bespreking van de discussies en commentaren in Latijns Amerika over eenzijdigheden, beperkingen of tegenstrijdigheden (bijvoorbeeld over de rechtvaardiging van ‘bevrijdend’ geweld) in Dussels denken. Door dit alles valt mijn eindoordeel helaas nogal negatief uit. Er staan zeker interessante gedachten en opmerkingen in dit boek, zoals over de dekolonisering van het denken, maar het geheel heeft mij er niet van overtuigd dat Dussel in Nederland meer bekendheid zou moeten genieten. Ik begrijp evenmin dat een gerenommeerd instituut als de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) niet heeft gezorgd voor een grondige redactie van deze in dit stadium gebrekkige tekst.

Wil Heeffer, De Bevrijdingsfilosoof. Het rebelse denken van Enrique Dussel. Leusden: ISVW Uitgevers 2020, 169 pag. ISBN 9789492538963, €19,95

*Een overzicht van de geschiedenis van de Latijns-Amerikaanse filosofie, waaronder de bevrijdingsfilosofie, in: Miriam van Reijen, Het Argentijnse gezicht van Spinoza. Passies en Politiek, Kampen: Klement 2010, pag. 130-165.
*Een mooi overzicht van het Latijns-Amerikaanse politieke en sociale denken: Maristella Svampa, Debates Latinoamericanos. Indianismo, desarrollo, dependencia y populismo. Buenos Aires: Edhasa, 2e druk 2019, 563 pag.

 

Gerelateerde berichten

Ideeën om het einde van de wereld uit te stellen

Ideeën om het einde van de wereld uit te stellen

Een enorme hittegolf in Canada, gigantische bosbranden in Siberië, extreme kou in Brazilië en freak regenbuien die in de Eifel ruim 180 dodelijke slachtoffers maken. Komt het einde van de wereld echt snel naderbij? In “Ideeën om het einde van de wereld uit te stellen” deelt de Braziliaanse leider Ailton Krenak, vanuit inheems perspectief, zijn beeld van de wereld en van de roofbouw die wereldwijd van de planeet plaatsvindt en met name de rijken ten goede komt.

Lees meer
De offers

De offers

Hoog in het Andesgebergte van Bolivia loopt de Nederlandse student Luc stage bij de landbouwuniversiteit van Tiahuanaco, wanneer een jong kind dood wordt aangetroffen. Het is het derde gedode kind in een jaar tijd. Alles wijst op een rituele moord. Is dit een voortzetting van de bloedige religieuze rituelen die de Inca’s vroeger praktiseerden om Moeder Aarde, Pachamama, gunstig te stemmen? Of gaat het om een barbaarse moord? De spannende thriller De Offers van Jeroen Windmeijer (Delft, 1969) is een fascinerende zoektocht naar antwoorden over mensenoffers door de tijd heen.

Lees meer
The Haiti Reader, History, Culture, Politics

The Haiti Reader, History, Culture, Politics

Duke University Press heeft in de serie The Latin American Readers in de afgelopen jaren een indrukwekkende reeks bloemlezingen uitgebracht over uiteenlopende landen in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied. Vorig jaar is daar The Haiti Reader. History, Culture, Politics aan toegevoegd. De redactie is geslaagd in haar doel tweehonderd jaar Haïtiaanse geschiedenis en cultuur te introduceren bij de lezer.

Lees meer
agsdi-globe

Politiek & Maatschappij

agsdi-portrait

Kunst & Cultuur

agsdi-camera

Vrije tijd & Toerisme

agsdi-income

Economie & Ondernemen

agsdi-leaves

Milieu en Natuur

agsdi-learn

Onderzoek & Wetenschap

Blijf op de hoogte

Adverteren op onze website?

Dat kan! Tegen een scherp tarief plaatsen wij uw advertentie.

Ontvang onze nieuwsbrief

Schrijf u in en ontvang onze digitale nieuwsbrief met een overzicht van onze nieuwe artikelen.

Volg ons op social media

Wees als eerste op de hoogte van nieuwe artikelen en deel artikelen met uw netwerk.

Share This