Recensies boeken

Het boek van Emma

11 januari 2024

Mark Weenink

Emma Reyes vertelt over haar ongelooflijke maar waargebeurde jeugd

Stel je voor: je groeit op in het centrum van Bogotá in totale armoede in een kamer zonder ramen, geen stromend water of toilet. Je bent bovendien in de steek gelaten door je moeder en belandt uiteindelijk in een klooster. Voor Emma Reyes (1919 – 2003) en haar twee jaar oudere zus Helena was dit werkelijkheid. Haar ervaringen legde ze als volwassen vrouw vast in Het boek van Emma.

Iedereen behalve zijzelf beslist over het leven van Emma en haar zus. Hun vroege, ongewone jeugd in de jaren twintig van de vorige eeuw is een aaneenschakeling van ondervoeding, verwaarlozing, armoede en mishandeling. Reyes was dus al vroeg wijs: “In zo’n omgeving weet je bij geboorte al wat honger, kou en dood betekenen”.

Niet duidelijk is wie de ouders van de meisjes zijn. Ze zijn onder de hoede van María, een jonge en gelovige vrouw, die vreselijk streng is. Recensenten menen dat of vragen zich af of Maria de moeder is. De zusjes moeten hard werken, zijn voortdurend bang, Maria slaat hen om het minste of geringste. “Ik geef jullie weg!” krijgen de meisjes dreigend te horen. ‘s Zondags worden de kinderen van 12 uur ’s middags tot ’s avonds laat thuis alleen opgesloten, dan gaat Maria op pad.

Ontluikende borsten

Op een dag laat María Emma en Helena achter op een treinstation. Een aantal nonnen ontfermt zich over hen. Het klooster, waar de meisjes uiteindelijk vijftien jaar zullen blijven, blijkt geen verlossing maar een voortzetting van een toch al ellendig leven. De hardvochtige nonnen voeren een ijzeren regime, zonder mededogen met de 150 meisjes die in het klooster zitten. Onderling zijn er pesterijen, roddels en machtsspelletjes, dus dat is ook geen veilige omgeving.

Het is zwaar, lange werkdagen van wel 10 uur zijn gewoon. Praten is verboden, hardop bidden mag wel. Straf is schering en inslag, soms zelfs een maand in stille afzondering. Naast de strikte dagorde met strenge discipline leren de meisjes vooral kuisheid, religie en routine. Verder leren ze schoolvakken als rekenen, geschiedenis en taal. Geen overbodige luxe, want meeste meisjes zijn analfabeet.

De meisjes worden in religie ondergedompeld, maar begrijpen weinig van de preken van de priester. Ze moeten vooral bidden om vergiffenis voor hun zonden, wat die ook mogen zijn. “Maar wat zou ‘zonde’ betekenen? En de duivel dan, die zondige meisjes meenam, wie zou die duivel zijn?”, vraagt Emma zich af. Emma en haar zus krijgen geen eerlijke kans. En daar zit de pijn, want zoals de pastoor zich afvraagt: zijn deze meisjes wel gedoopt? “Om non te kunnen worden moet je een vader en een moeder hebben en er zeker van zijn dat je in een christelijk gezin bent geboren” en “De zusters weten niet of we van God of de duivel zijn”. De zonde ligt op de loer, ongesteld worden en ontluikende borsten zijn taboe.

Analfabeet

Emma en haar zus maken traumatische gebeurtenissen mee die een mens voor het leven tekenen. Toch blikt Reyes niet verbitterd of met zelfmedelijden terug. Ondanks alles kan ze toch jong zijn, bijvoorbeeld als ze beschrijft hoe ze met de kinderen uit de buurt samen spelen of een keer chocolademelk drinken. Het zijn spaarzame momenten van geluk. Hoewel María een harde, bij vlagen gemene vrouw is, velt Reyes geen hard oordeel over haar. Wel zien we een vrouw in een tijd waar afhankelijkheid van de man regel was. Naast dader is María ook slachtoffer.

Hoewel Emma haar hart uitstort bij een heiligenbeeld, biedt het geloof haar weinig hoop of houvast: “Ik hield niet zo veel van deze heilige als van de andere, omdat hij eruitzag alsof hij altijd haast had, en met een heilige die er altijd vandoor wil, kan je niet rustig bidden of praten.” Toch is Het boek van Emma niet antireligieus, maar wel kritisch over een liefdeloos systeem met harteloze vrouwen.

Ondanks alles

Het boek van Emma is een eerlijke en delicate memoir. Knap geschreven, zeker voor iemand die tot in haar tienerjaren praktisch als analfabeet opgroeide. Het boek bestaat uit 23 brieven, gericht aan een vriend, Germán Arciniegas, Colombiaans historicus en criticus. Hij stimuleerde Reyes om haar levensverhaal op te tekenen. Eind jaren zestig van de vorige eeuw deed ze dat in vele brieven. Vandaar dat de originele titel Memoria por correspondencia luidt. Voor geïnteresseerden staan achter in het boek fotokopieën van de originele brieven. Het was niet haar bedoeling om ze te publiceren, maar ze werden uiteindelijk gebundeld en uitgegeven in 2012, lang na haar dood.

Na haar ontsnapping uit het klooster belandde Reyes na omzwervingen in Parijs, waar ze kunst studeerde en onderdeel werd van de culturele elite van kunstenaars en denkers als Jean-Paul Sartre, Frida Kahlo, Diego Rivera en Fernando Botero. De wereld waarin ze toen vertoefde kon niet sterker verschillen van de wereld waarin ze opgroeide. Zelf is ze een tamelijk succesvolle schilderes geworden. In het nawoord wordt er wat achtergrond gegeven, maar dat had uitgebreider gemogen, bijvoorbeeld over Reyes’ leven als volwassene. Dat was juist ook interessant geweest, gezien haar uitzichtloze jeugd. Maar waarschijnlijk is dat een compleet boek op zichzelf. Haar jeugd is ook verfilmd in de televisieserie La huella de la infancia.

Emma Reyes vertelt zonder sentimenteel te worden gedetailleerd over haar bijzondere levensloop. Ze laat zien dat je het leven niet alleen hoeft te ondergaan, maar dat je er ook bovenop kan komen, ondanks alles.

Emma Reyes, Het boek van Emma, Uitgeverij Meulenhoff, Amsterdam, 2018, ISBN 9789029092395, 224 pag., €18,99, vertaling: Irene van de Mheen

Lees ook onze recensie van Een oneindig land van Patricia Engel

Gerelateerde berichten

Jaguar

Jaguar

In zijn debuutroman Jaguar vertelt de Colombiaanse schrijver Santiago Wills de bloedige recente geschiedenis van zijn land aan de hand van het levensverhaal van de paramilitaire commandant Martín Pardo en zijn half tamme jaguar Ronco.

Lees meer
De vlaktes

De vlaktes

De vlaktes van de Argentijnse schrijver Federico Falco (1977) behoorde in 2020 tot de finalisten voor de Spaanse Premio Herralde de Novela en is nu in het Nederlands vertaald. Een boek over rouw en verlies, die de verteller de stad doen ontvluchten en terugkeren naar het landschap van zijn jeugd, de uitgestrekte pampa. In de stilte kijkt hij terug op de breuk met zijn geliefde. De moestuin en zijn herinneringen helpen hem zich opnieuw te hechten, aan de eindeloze vlaktes om hem heen.

Lees meer
Blauwe Tomaten

Blauwe Tomaten

In Blauwe Tomaten, een meeslepend werk van de Curaçaose schrijfster Elodie Heloise, keert de 28-jarige Dominique terug naar het eiland waar ze een deel van haar jeugd doorbracht. Terwijl ze samen met haar vriend Marlo onderdak vindt in zijn ouderlijk huis, is de terugkeer weinig idyllisch. Ze moet de confrontatie aangaan met onduidelijke, pijnlijke herinneringen, waarin haar moeder en zij leden onder het geweld van haar vader. De herontdekking van het eiland onthult verdrongen en verborgen trauma’s in Dominique’s geheugen, maar brengt ook verzoening met zich mee.

Lees meer
agsdix-null

Politiek & Maatschappij

agsdix-null

Kunst & Cultuur

agsdix-null

Vrije tijd & Toerisme

agsdix-null

Economie & Ondernemen

agsdix-null

Milieu en Natuur

agsdix-null

Onderzoek & Wetenschap

Blijf op de hoogte

Adverteren op onze website?

Dat kan! Tegen een scherp tarief plaatsen wij uw advertentie.

Ontvang onze nieuwsbrief

Schrijf u in en ontvang onze digitale nieuwsbrief met een overzicht van onze nieuwe artikelen.

Volg ons op social media

Wees als eerste op de hoogte van nieuwe artikelen en deel artikelen met uw netwerk.

Share This