Recensies boeken

De zon op mijn hoofd

24 november 2021

Mark Weenink

Debuutbundel van de Braziliaan Geovani Martins

Ooit deed ik een toeristische ‘excursie’ met een gids door de favela’s van Rio de Janeiro. Onderweg ontmoetten we een straatveger, een “stonecold copkiller”, volgens de gids. Al wandelend maakte hij seksistische opmerkingen richting twee Tsjechische meiden die ook mee waren. We liepen voorbij een kerkhof, waar bendes hun wapens en drugs verstopten, zo wist onze gids. Wat er allemaal van waar was, weet ik niet. Later die dag, toen ik bij een vriendin aan het avondeten zat die aan de rand van een favela woonde, hoorde ik machinegeweren ratelen. “Dat is normaal”, reageerde mijn gastvrouw. Buurten als deze vormen het decor van De zon op mijn hoofd (O sol na cabeça) van de Braziliaan Geovani Martins (1991).

De verhalen spelen in de rauwe buurten van de favela, waar bendes de dienst uitmaken en geweld en drugs het leven beheersen. Het doet denken aan de wereld van De stad van god (1997) van Paulo Lins. Daarin moet de jonge hoofdpersoon Buscapé overleven in een gewelddadige favela in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Het boek werd succesvol verfilmd in 2002 (Cidade de Deus/City of God).

Martins groeide op in een van Rio’s favela’s. Als tiener nam hij deel aan een literaire workshop, die zijn leven veranderde. Hij bleek talent te hebben voor schrijven en wilde de favela een stem geven. De zon op mijn hoofd verscheen in 2018 en werd enthousiast ontvangen. De vertaalrechten zijn verkocht aan negen landen en een verfilming is onderweg. Dit debuut is overigens een bundel met dertien verhalen en geen roman zoals de cover vermeldt.

Apensmoel & Parkiet

In ‘Eerste dag’ moet de 12-jarige André zich staande houden op een nieuwe school. Hij moet zich bewijzen, in de praktijk betekent dat meestal vechten. Buiten het schoolplein is het nog erger. Drugs, pistolen en machismo vieren hoogtij. De politie patrouilleert zwaarbewapend door de straten, onder een wirwar van elektriciteitsdraden. Jeugdvrienden lopen rond met oorlogstuig. Geweld, angst en spanning zijn normaal.

Kogels vliegen diverse hoofdpersonen om de oren. “Een bandiet kan alleen opklimmen tijdens een schietpartij, als hij kan laten zien dat-ie koel blijft”, zo lezen we in ‘Overtocht’. Daar zwaait een bendebaas de scepter over de favela, zijn wil is wet. En al doe je wat hij zegt, dan nóg ben je je leven niet zeker. Zo moet ‘soldaat’ Beto een lijk wegwerken. Het bendelid doet zijn best, maar is dat genoeg? Zijn gelovige moeder had hem nog zo gewaarschuwd tegen de drugshandel…

De politie is geen haar beter. In ‘De geschiedenis van Apensmoel en de Parkiet’ overspeelt een corrupte en gewelddadige politieman dusdanig zijn hand, dat een reactie niet uit kan blijven. Luitenant Apensmoel pakt junkies op en slaat hen in elkaar. Het verhaal speelt zich af in Rocinha, de grootste en meest toegankelijke favela van Rio.

Recreatief drugsgebruik

In ‘Russische roulette’ pakt hoofdpersoon Paulo stiekem de revolver van zijn vader Almir, die een baan als beveiliger heeft. De adrenaline stroomt door Paulo’s lichaam. Met het wapen maakt hij indruk op zijn vriendjes. We lezen over een vader die zijn zoon verantwoordelijkheid geeft. Maar hoe loopt dat af in een omgeving als de favela?

De bron van het vele geweld zijn de drugs, waarmee de bendes enorme sommen geld verdienen. De drugs worden ook door behoorlijk wat personages gebruikt in de verhalen van de bundel.

Relatief onschuldig zijn ‘De trip’ en ‘Chillen op het strand’, waarin een groepje tienervrienden een beetje blowt aan zee en het leven nog redelijk onbezorgd is. Hoewel, een oudere broer van de hoofdpersoon zit in de gevangenis. Bovendien veegt de politie regelmatig met geweld het strand ‘schoon’. Bij De trip heeft de titel een dubbele lading. Een groepje studentenvrienden gaat met Oud en Nieuw naar een kustplaatsje en gaat zich daar te buiten aan recreatief drugsgebruik.

Loki

‘De blinde’ en ‘Station Padre Miguel’ zijn verhalen van een andere orde. Drugs, vooral crack, maken daar alles kapot. Veelzeggend is de uitspraak dat “een verkooppunt van crack levert evenveel geld als problemen op”. Ga niet zonder id-kaart op pad, want dan loop je het risico te sterven als een naamloze bedelaar, zo zegt de moeder van een hoofdpersoon.

‘Spiraal’ is het meest psychologische verhaal van de bundel. Het gaat over een jonge man uit de favela, die doorkrijgt dat mensen bang voor hem zijn. Dit geeft hem zowel een raar als prettig gevoel. Gaandeweg ontaardt het in ziekelijk gedrag, waar gaat dit heen?

‘De tag’ is een verhaal over Fernando, die opgroeide op met moeder en drinkende vader en zijn leven vulde als graffiti-artiest en aanzien genoot. Hij staat op een keerpunt in zijn leven, want hij wordt vader. Het graffitivak is niet zonder risico, als buurtbewoners of de politie hem achterna zitten. Maar toch mist hij dat kat-en-muis-spel. Zal hij echt stoppen, of spuit hij zijn naam Loki weer op de gevels?

Adem van de duivel

Martins’ schrijfstijl is helder, nergens moeilijk. Vaak richten de personages, vaak jonge mannen, zich met straattaal tot elkaar en tot de lezer. Termen als skeer, chickies kijken, mattie en wappie, bro en gast behoren tot het vocabulaire. In dat licht is dit boek knap vertaal door Kitty Pouwels.

Martins toont een wereld waar een scherpe scheidslijn doorheen loopt: arm – rijk, favela – zona Sul, berg – asfalt. De onwetendheid over en weer is verontrustend. Maar niemand ontkomt aan de hitte van Rio. “Zelfs de wind van de ventilator was zo heet als de adem van de duivel. Iemand die wel eens in een favela is geweest, weet hoe steil de trappen zijn en hoe ondraaglijk warm het er kan zijn. “De brandende zon verspreidt alle geuren: die van het riool, die van het afval en die van de dood.”

De zon op mijn hoofd is een bundel menselijke, realistische verhalen vol tragiek. Naar eigen zeggen heeft Martins “eerlijke verhalen vol waarheid” geschreven, gebaseerd op wat hij om zich heen zag toen hij opgroeide. Het is een aardig, prima geschreven boek, maar geen literaire sensatie wat mij betreft. De waarde ervan is vooral dat je een originele stem hoort, die weinig voorkomt. Daarmee is het dus een verrijking van de Braziliaanse literatuur.

Geovani Martins, De zon op mijn hoofd, Uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam, 2019, ISBN 9789025453589, 159 pag., 19,99, vertaling: Kitty Pouwels

Lees ook onze recensie van Nemesis: de slag om Rio

Gerelateerde berichten

Het derde land

Het derde land

Haar debuut Nacht in Caracas was een groot succes. Nu heeft Karina Sainz Borgo, geboren in Venezuela en sinds 2006 woonachtig in Spanje, opnieuw een geweldige roman geschreven. Het derde land schetst de Latijns-Amerikaanse samenleving in al haar facetten, gruwelijk en tegelijk veerkrachtig en liefdevol, in prachtig proza.

Lees meer
Mijn documenten

Mijn documenten

“Mijn vader was een computer, mijn moeder een schrijfmachine. Ik was een leeg schrift en nu ben ik een boek.” Dit is een typerende zin uit Mijn documenten van de Chileense schrijver Alejandro Zambra (1975). In het verhaal heeft de vader van de verteller een kantoorbaan met elektrische typmachine, de moeder is creatief en houdt van zingen.

Lees meer
De christus van Elqui

De christus van Elqui

Er is een gezegde: ‘Klein dorp, grote hel’. Dat geldt zeker voor de gemeenschap in de roman De christus van Elqui van de Chileense schrijver Hernan Rivera Letelier (1950). Onderling geroddel en sociale controle houden – samen met de feodale machtsverhoudingen tussen bazen en arme mijnwerkers – de sociale verhoudingen in hun oneerlijke, ijzeren greep.

Lees meer
agsdi-globe

Politiek & Maatschappij

agsdi-portrait

Kunst & Cultuur

agsdi-camera

Vrije tijd & Toerisme

agsdi-income

Economie & Ondernemen

agsdi-leaves

Milieu en Natuur

agsdi-learn

Onderzoek & Wetenschap

Blijf op de hoogte

Adverteren op onze website?

Dat kan! Tegen een scherp tarief plaatsen wij uw advertentie.

Ontvang onze nieuwsbrief

Schrijf u in en ontvang onze digitale nieuwsbrief met een overzicht van onze nieuwe artikelen.

Volg ons op social media

Wees als eerste op de hoogte van nieuwe artikelen en deel artikelen met uw netwerk.

Share This