Recensies boeken

De hyena, niet de hond

10 maart 2021

Mark Weenink

Bizarre dichtbundel van de Braziliaan Zuca Sardan

Als je je kind naar iemand vernoemt, dan is dat meestal uit liefde en respect. Dat is zeker het geval bij Harrie Lemmens (1953), vertaler van de dichtbundel De hyena, niet de hond van de Braziliaan Zuca Sardan (1933). Lemmens is niet alleen vertaler, maar in dit geval bovenal de oprichter van Zuca Magazine over Portugeestalige literatuur.

In het voorwoord schrijft Lemmens dat Sardan een tovenaar met woorden is en zijn pen het toverstokje. Het boekje dat krap honderd pagina’s telt, wordt opgesierd door zwartwit tekeningen van Sardan die mij soms doen denken aan absurdistisch werk dat je in kranten en tijdschriften ziet. Het is niet eenvoudig het werk van Sardan te typeren, die door Lemmens een randdichter wordt genoemd die marginale poëzie schrijft.

Wat het effect van Sardans werk op de lezer is, is lastig te voorspellen, gezien het hoge surrealistische karakter. Het beste is om met open vizier de gedichten tegemoet te treden en de tijd te nemen om de korte teksten op je in te laten werken.

Filosofisch van aard zijn gedichten als ‘Metafysische zwendel’, waarin over het leven wordt nagedacht en religie als metafysische zwendel wordt bestempeld. Zulke beschouwingen worden niet altijd door de samenleving gewaardeerd, want onafhankelijke denkers worden eerst verguisd en bekritiseerd, voordat ze erkenning en lof krijgen. Zoveel valt te lezen in ‘De filosofen’. De mens komt er niet al te best vanaf. In het titelverhaal ‘Hyena’ worden de hyena en de mens met elkaar vergeleken vanwege de lach. Want de hyena is een filosofisch, cynisch dier.

Volksoproer

Religie en geloof lijken in de gedichten van Sardan ook niet veel houvast te bieden. In zowel ‘Kraaien’ als ‘Steile helling’ figureert een pater met zijn processie op een steile helling. Kan hij overeind blijven of niet? Maar in ‘Een kwestie van hoe je het bekijkt’ wordt godsdienst het opium van het volk genoemd, waarop een stem reageert met “En dat vind jij weinig?”.

De macht lijkt in deze bundel dan toch meer bij de elite te liggen, bij de machthebbers: koningen, presidenten, justitie, de mensen met geld. Maar nee, dat is te snel geconcludeerd. Sardan waarschuwt hen eerder, stemmen wijzen bijvoorbeeld in ‘Invocatie’ machthebbers op hun bevoorrechte positie en waarschuwen hen zichzelf niet te serieus te nemen. Geen holle retoriek zoals in ‘Koninklijke toespraak’ en in ‘De vorst’. Is de koning geliefd of gehaat? Hij voelt zich niet veilig en dat zegt genoeg. Hoe zal dit eindigen, met de dynamiek van een volksoproer zoals in ‘Algemene beroering’?

Kip en ei

Echt tot de verbeelding spreken de gedichten die in mijn ogen gaan over het universum en de oneindigheid van tijd. In ‘Universum’ beschrijft Sardan het in vier regels:

“De kosmos draait eindeloos rond
aan een schroef, een wilde werveling
van planeten, sloppen en krotten
kometen en sterrenbeelden”

Zo simpel kan het zijn, maar het blijft niet te bevatten.

‘Kosmologisch feuilleton’ is mooi vormgegeven als een kort liefdesverhaaltje over het ontstaan van de wereld uit het niets en uit materie. Die levensvraag houdt de mens al bezig sinds die op aarde is. Waar komt het leven vandaan?

Op die vraag blijven we als mensheid het antwoord schuldig. Een tot de verbeelding sprekend voorbeeld is natuurlijk de discussie over wat er het eerst was, de kip of het ei? Dat is precies het onderwerp van ‘Ab ovo’, waar in het gedicht een kosmische kip het eerste ei heeft gelegd. Maar die kip komt toch ook weer uit een ei, toch? En Sardan geeft er een sociaaleconomische twist aan door te stellen dat de arbeider het ei uitvindt en de kapitalist de kip. Zo krijgt de klassieke klassenstrijd een nieuwe dimensie.

Zonsondergang

Naast deze thema’s zijn er nog diverse gedichten waarin Sardan speelt met taal en idee, zoals ‘Graaf van Maldoro’ en ‘Spektakel van de kat Pimpinela’ over een dame met een kat.

Mijn persoonlijke favoriet is ‘Aan de bar’, een sfeervol gedicht van anderhalve pagina over een ambulant verkoper die aan het einde van de dag bij een jij-persoon aan tafel gaat zitten. Hij draagt een versleten koffer en is moe na een reis. Waarom weten we niet, maar iedereen is weg, behalve zij twee.

Sardans werk is verre van doorsnee, knap werk om dat mooi te vertalen, zoals Lemmens heeft gedaan. Deze bundel is een keuze uit het oeuvre van Sardan, die publiceerde tijdens zijn studie, in kleine gelegenheidsuitgaven en ‘officiële’ boeken, en digitaal op Latijns-Amerikaanse surrealistische websites. Het fijne van deze bundel van uitgeverij Koppernik is dat het een tweetalige uitgave is: het zangerige Braziliaanse Portugees op de linkerpagina, het Nederlands op de rechterpagina.

Zuca Sardan, De hyena, niet de hond, Uitgeverij Koppernik, Amsterdam, 2019, ISBN 9789492313874, 104 pag., €17,50, vertaling: Harrie Lemmens

Harrie Lemmens schreef het boek God is een Braziliaan

Meer informatie op www.zuca-magazine.nl en www.koppernik.nl

Gerelateerde berichten

Onze dode wereld

Onze dode wereld

“Mijn grootvader zei altijd dat elk woord een zekere kracht bezit, en dat een juist gekozen woord de aarde kan doen beven.” Dit citaat is exemplarisch voor Onze dode wereld van de Boliviaanse schrijfster Liliana Colanzi (Santa Cruz, 1981), de verhalenbundel die als Nuestro mundo muerto in 2016 verscheen en inmiddels vertaald is in het Engels, Frans en Italiaans.

Lees meer
De geur van bruine bonen

De geur van bruine bonen

Rond het uitroepen van de onafhankelijkheid in Suriname in 1975 vertrekt Ilse’s moeder naar Nederland. Ilse blijft bij haar grootmoeder achter. Alles verandert wanneer ze door haar moeder naar Nederland wordt gehaald om haar te helpen met haar nieuwe gezin. Een stap die haar voorgoed zal veranderen. De roman De geur van bruine bonen van Henna Goudzand Nahar (1953, Paramaribo) behandelt complexe thema’s zoals verstoorde familierelaties, psychische crisissen én het slavernijverleden.

Lees meer
agsdi-globe

Politiek & Maatschappij

agsdi-portrait

Kunst & Cultuur

agsdi-camera

Vrije tijd & Toerisme

agsdi-income

Economie & Ondernemen

agsdi-leaves

Milieu en Natuur

agsdi-learn

Onderzoek & Wetenschap

Blijf op de hoogte

Adverteren op onze website?

Dat kan! Tegen een scherp tarief plaatsen wij uw advertentie.

Ontvang onze nieuwsbrief

Schrijf u in en ontvang onze digitale nieuwsbrief met een overzicht van onze nieuwe artikelen.

Volg ons op social media

Wees als eerste op de hoogte van nieuwe artikelen en deel artikelen met uw netwerk.

Share This