Politiek & Maatschappij

Luis Arce treedt in voetsporen van Morales – eerste halve jaar als president van Bolivia

9 juni 2021

Maja Haanskorf

Na een onderbreking van een jaar, met een interim-regering onder de rechts-conservatieve Jeanine Añez, is de linkse partij MAS opnieuw aan de macht in Bolivia. In oktober 2020 behaalde Luis Arce in de eerste verkiezingsronde 55 procent van de stemmen, waarmee hij de nieuwe president werd. Hij erfde een politiek verdeeld land met een kwakkelende economie en een diepe gezondheidscrisis. Hoe heeft hij in het eerste half jaar van zijn presidentschap deze problemen aangepakt?

Tegen de verwachting in behaalde Luis Arce op 18 oktober 2020 al in de eerste ronde van de verkiezingen de overwinning en dat met een ruime meerderheid: 55 procent. De rechtse oppositie was verdeeld en de interim-regering van de rechts-conservatieve Jeanine Añez had er niet bepaald veel aan gedaan om de sympathie te wekken van de inheemse en plattelandsbevolking. Veel kiezers, ook degenen die kritisch stonden tegenover de linkse Movimiento Al Socialismo (MAS) en vooral partijleider en ex-president Evo Morales, hadden meer vertrouwen in de MAS onder Arce dan in een rechtse regering. Ze vreesden terugkeer naar een neoliberaal beleid, stopzetting van sociale steunprogramma’s en een verdere verslechtering van de economie.

Tijdens zijn campagne benadrukte Arce dan ook zijn economische en financiële kunde en ervaring. Hij was tenslotte het brein achter het economisch beleid van de regering-Morales (2006-2019), waarin hij ruim tien jaar minister van Economie was. En over dat beleid is een meerderheid van de Bolivianen zeer te spreken, al was het maar omdat sinds het aantreden van Morales de armoede drastisch was teruggedrongen en de economie gegroeid.

Daarnaast is Arce een rustiger persoonlijkheid dan Morales en slaat hij een mildere en verzoenender toon aan. Hij beloofde als president te streven naar eenheid en stabiliteit. Ook zou hij meteen de coronapandemie en de gevolgen daarvan aanpakken, zoals de invoering van een financieel steunpakket ter compensatie van inkomensverlies. Ook dat laatste leverde Arce stemmen op. Toch betekent zijn ruime overwinning niet dat Arce de komende vijf jaar een makkelijk mandaat te wachten staat. Integendeel, zowel politiek als economisch zijn er harde noten te kraken en de pandemie is nog niet over.

En dan is daar nog Evo Morales, die een dag na Arce’s inauguratie als president, 8 november 2020, terugkeerde uit ballingschap in Argentinië. De ex-president die eind 2019 na turbulent verlopen verkiezingen door militairen en politie werd gedwongen tot aftreden, is nog altijd het hoofd van de MAS. Het is de vraag hoe de relatie en machtsverhouding tussen president en partijleider zich zullen ontwikkelen. Critici vrezen dat Morales er alles aan zal doen om zijn machtspositie te vergroten, ten koste van Arce.

Corona

Meteen na zijn inauguratie begon Arce met voorbereidingen voor de vaccinatie tegen COVID-19. Er werd 80 miljoen dollar toegezegd voor de aanschaf van vaccins, waaronder het goedkope Sputnik V vaccin uit Rusland, en er werden voor 1,6 miljoen dollar COVID-19-tests gekocht voor een landelijke gratis testcampagne. Half januari vroeg hij de Bolivianen “te volharden” tot de komst van vaccins en zich te houden aan preventieve maatregelen zoals het dragen van mondkapjes en zich laten testen. Het land zat in het midden van de tweede coronagolf, waarin op sommige dagen meer dan tweeduizend infecties en bijna honderd doden werden geregistreerd.

Zijn aanpak van de pandemie ondervond ook kritiek,want Arce  wilde niet terugkeren naar de lockdown die de interim-regering van Añez in het voorjaar van 2020 had ingesteld, omdat veel mensen afhankelijk zijn van de informele economie voor hun inkomsten. Het leidde tot onthutsing bij zorgpersoneel, omdat de ziekenhuizen overvol raakten. In de meest conservatieve regio Santa Cruz legde het ziekenhuispersoneel gedurende 24 uur in beurten het werk stil met de eis voor een strengere lockdown om de verspreiding van het virus en zijn varianten tegen te gaan. Arce benadrukte tijdens een ceremonie, waarin hij de aanschaf aankondigde van ruim vijf miljoen doses AstraZeneca-vaccins, dat dankzij het Nationaal Strategisch Plan ter bestrijding van COVID – met tests en vaccinaties waarmee op 19 januari werd begonnen – de pandemie zou afnemen.

 ‘Boliviaanse model’

Tijdens zijn campagne zei Arce dat de economie van het land “verbrijzeld” is als gevolg van de coronapandemie en door toedoen van de regering van Áñez. Hij wees erop dat er minstens twee en een half jaar nodig zal zijn voor herstel. Direct na zijn aantreden zei Arce in een interview met Efe dat hij zou beginnen met een industrialisatieplan ter vervanging van de import van buitenlandse producten. Daarmee wilde hij de interne markt stimuleren en meer kansen creëren voor lokale bedrijven. Ook moedigde hij de oprichting van nieuwe bedrijven aan om de werkgelegenheid te vergroten. In feite is dit een voortzetting van zijn economisch beleid onder Morales, het zogenaamde ‘Boliviaanse model’.

Vooral grootschalige en vaak internationaal opererende bedrijven zijn actief in de exploitatie en bewerking van de natuurlijke hulpbronnen van het land, zoals gas, olie, elektriciteit en steeds vaker lithium. Deze bedrijven zijn onder Morales genationaliseerd, zodat de regering de inkomsten van deze bedrijven kan aanwenden voor financiële ondersteuning van de vele kleinschalige bedrijven met lage productie en slechte rendementen ,maar die wel werkgelegenheid bieden aan ruim 60 procent van de Bolivianen. Ook de private snel expanderende sojateelt zorgt via belastingen voor overheidsinkomsten. Die worden ook gebruikt voor diverse sociale programma’s.

Al tijdens de laatste jaren van de regering-Morales verklaarde Arce dat er genoeg was genationaliseerd en dat het land directe buitenlandse investeringen nodig had. Die bedroegen in 2017 zo’n 3 procent van het BBP en Arce wilde dat tegen 2020 verdubbelen. Die investeringen heeft Arce nu zeker nodig voor de industrialisering van grondstoffen en voor de continuïteit van sociale uitgaven en extra financiële steun. Met Arce’s beloofde pakket ter compensatie van inkomensverlies door corona ontving een derde van de bevolking financiële ondersteuning. Dat werd voor een deel betaald door nieuwe belastingen te heffen bij rijke Bolivianen.

Kerstcadeau

Dit economische model heeft als geheel geprofiteerd van de langdurige hausse op de grondstoffenmarkt die de Boliviaanse economie sterk ten goede kwam. Tegenstanders van Arce stellen dan ook dat de buitengewone economische groei van Bolivia onder leiding van Morales en Arce niet hun verdienste was, maar te danken was aan de hoge grondstoffenprijzen op de wereldmarkt. Die prijzen liggen nu veel lager. De agenda van Arce kreeg echter eind december 2020 een onverwachte steun in de rug, toen een consortium van multinationale bedrijven, in samenwerking met het Boliviaanse staatsolie- en gasbedrijf YPFB, een nieuw aardgasveld ontdekte. Aangezien aardgas het belangrijkste exportproduct van Bolivia is en de laatste grote ontdekking uit 2006 dateert, was Arce zeer tevreden. “Onze Pachamama (Moeder Aarde) geeft Bolivianen een prachtig kerstcadeau”, zei hij. Vóór de ontdekking werd geschat dat de bewezen gasreserves van Bolivia nog maar vijftien jaar zouden meegaan, maar dit nieuwe veld verhoogt die periode met 10 procent. De aankondiging kwam op het juiste moment, want de Boliviaanse economie verkeert in zwaar weer. Het Bruto Binnenlands Product (BBP) kromp in 2020 met 8 procent, terwijl de financiële reserves kelderden en de werkloosheid steeg tot 11 procent – meer dan het dubbele van het percentage in 2019.

Lithiumstrategie

Het lijkt er niet op dat Arce van plan is af te wijken van Bolivia’s langdurige focus op energie- en hulpbronnenwinning. Zo investeert de regering 725 miljoen dollar voor de bouw van een zinkgieterij in de stad Oruro en wil ze, na dertien jaar vertraging, zo snel mogelijk beginnen met de activiteiten in de ijzerertsfabriek El Mutٗún in Santa Cruz.

Bovenal is Arce vastbesloten om het plan van Morales voor de exploitatie en industrialisering van lithium nieuw leven in te blazen. Volgens het laatste lithiumrapport van de Amerikaanse Geological Survey bevat de zoutvlakte Salar de Uyuni in Bolivia 21 miljoen ton zilverwit alkalimetaal. Het plan ‘Lithium First Industrial Strategy’ moet ervoor zorgen dat Bolivia wordt gezien als de wereldleider in de.lithiumindustrie. Arce heeft verklaard dat de exploitatie van die reserves de hulp van een strategische partner vereist en tijdens zijn vijfjarige ambtstermijn de staatskas 2 miljard dollar zal opleveren.

Bolivia wil samenwerken met toonaangevende bedrijven wereldwijd die zijn gespecialiseerd in lithium en batterijen. Tegelijkertijd probeert Bolivia de samenwerking met andere lithiumproducerende Latijns-Amerikaanse landen te versterken. Zo bezocht Arce eind maart zijn Mexicaanse collega, Andrés Manuel López Obrador, om te praten over regionale integratie en productie van het alkalimetaal. Mexico heeft, net als Bolivia en Chili, aanzienlijke lithiumreserves. Al deze inspanningen brengen echter hoge kosten met zich mee voor het milieu en de inheemse bevolking. Momenteel heeft Bolivia een van de hoogste ontbossingpercentages in Zuid-Amerika, voornamelijk als gevolg van de uitbreiding van de sojateelt en veeteelt.

Polarisatie

Ondanks de grote stembusoverwinning voor Arce kent Bolivia sterke politieke tegenstellingen. “De versnippering van de (rechtse) oppositiestemmen was in het voordeel van Luis Arce en de MAS, maar dat verhult niet dat de polarisatie in het land blijft bestaan”, meent de Boliviaanse socioloog Hugo José Suárez. Daarnaast zijn er de voormalige aanhangers van de MAS die uit de partij zijn gestapt wegens het toenemende autoritarisme onder Morales of uit onvrede met het beleid van extractivisme en de daarmee gepaard gaande vernietiging van het milieu. Arce beloofde het land in eenheid op te bouwen en ging aanvankelijk voorzichtig te werk. Hij zou “van onze fouten leren”. Daarbij noemde hij het besluit van Morales om zich kandidaat te stellen voor een vierde termijn in 2019, hoewel de Bolivianen zich in een referendum in 2016 hiertegen hadden uitgesproken.

Jeanine Añez

Het Hooggerechtshof, in handen van Morales-aanhangers, verklaarde het referendum ongeldig. Niet alleen Morales, maar ook interim-president Jeanine Áñez misbruikte het juridische systeem om politieke tegenstanders te vervolgen. Daarom kondigde Arce een hervorming van het juridische systeem aan. Maar dit werd verworpen in het parlement waarin de MAS een meerderheid heeft. Noch Arce, noch zijn minister van Justitie, Iván Lima, verzetten zich daartegen.

Gratie

Arce startte, zoals hij tijdens zijn campagne had toegezegd, een onderzoek naar het harde optreden van de veiligheidstroepen tijdens de interim-regering van Jeanine Áñez. Ze werden ervan beschuldigd 33 demonstranten te hebben gedood en 804 te hebben verwond. De meesten van hen waren aanhangers van de MAS. In februari 2021 vaardigde Arce echter een decreet uit, later goedgekeurd door de MAS-meerderheid in het parlement, dat aan ongeveer duizend mensen gratie verleende die tijdens de interim-regering waren beschuldigd van gewelddadigheden. Die waren begaan ter ondersteuning van de MAS of uit protest tegen de regering van Áñez. Het ging onder meer om het neerschieten van anti-MAS-demonstranten, het in brand steken van de huizen van een journalist en een mensenrechtenverdediger en het vernietigen van 64 autobussen in La Paz.

Het decreet van Arce opent de deur naar straffeloosheid voor aanhangers van de regerende partij, waarschuwde Jose Miguel Vivanco, het Amerikaanse hoofd van Human Rights Watch. “Er zijn sterke aanwijzingen dat de interim-regering MAS-aanhangers heeft vervolgd in politiek gemotiveerde gevallen. Maar het verlenen van algemene amnestie aan MAS-aanhangers zonder duidelijke criteria ondermijnt de toegang van slachtoffers tot de rechter en schendt het fundamentele principe van gelijkheid voor de wet.”

Politieke test

De regionale verkiezingen in maart 2021 waren de eerste politieke test voor Luis Arce. Hoewel zijn populariteit als president in de peilingen op 54 procent stond, waren de uitslagen voor de MAS niet gunstig. In meerdere departementen en gemeenten was een tweede ronde nodig op 11 april die de MAS  terugbracht op het niveau van 2005. De meest opvallende overwinning ging naar de 34-jarige Eva Copa, een voormalige senator die tot burgemeester werd gekozen van de op een na grootste stad van Bolivia, het overwegend inheemse El Alto.

Eva Copa

Ooit een rijzende ster van de MAS, werd Copa uit de partij gezet nadat ze eind 2019 had gebroken met Morales in de nasleep van zijn afzetting. Terwijl Morales en zijn aanhangers aandrongen op protesten tegen wat zij als een staatsgreep beschouwden, koos Copa voor een compromis met de conservatieve interim-regering van Añez. Morales was fel gekant tegen Copa’s kandidatuur, maar ze versloeg de MAS-kandidaat met bijna 69 procent van de stemmen. “We hopen dat haar overwinning de aanzet kan geven tot de vorming van een links alternatief voor de MAS”, zei Magali Rocha, een voormalige MAS-aanhanger in El Alto die op Copa stemde.

Hoewel de MAS nog steeds de sterkste partij van Bolivia is en de enige met nationale reikwijdte, heeft die nu in slechts twee van de tien belangrijkste steden het bestuur in handen. Morales, die toezicht hield op de selectie van de kandidaten van zijn partij, had een aantal van hen afgewezen vanwege persoonlijke animositeit. Verschillende van hen wonnen uiteindelijk de verkiezingen als kandidaten van andere partijen.

Hoe verder?

Het lijkt erop dat Arce economisch zijn eerdere beleid voortzet, zonder zich druk te maken over het ‘buen vivir’ uit de grondwet. Dat kan hem in aanvaring brengen met inheemse groepen, die zich kanten tegen de exploitatie en vernietiging van ‘Moeder Aarde’. Op politiek gebied is er van zijn beloofde eenheid in het land nog niet veel terechtgekomen, eerder het omgekeerde. Zo verschenen een week na de tweede ronde van de verkiezingen in april Arce en Morales samen op een grote bijeenkomst in de stad Cochabamba. Ze waarschuwden dat ze geen nieuwe “staatsgreep” in het land zullen toestaan, verwijzend naar de crisis van 2019 die leidde tot de afzetting van Morales.

De bijeenkomst was een antwoord op de demonstraties van regeringstegenstanders, die verbolgen waren over de arrestatie van Áñez en twee van haar voormalige ministers half maart, vlak na de eerste verkiezingsronde. Ze werden beschuldigd van geweldpleging en terrorisme tijdens hun ambtsperiode. De oppositie beschouwt dit als een “politieke vervolging.” Het optreden van Arce en Morales kan Arce’s positie ondermijnen bij MAS-aanhangers die zich gedistantieerd hebben van Morales en diens autoritaire bewind. Het staat te bezien in hoeverre Arce een eigen koers kan varen, los van Morales, en in hoeverre de economie zich zal herstellen. Dat laatste zal uiteindelijk het succes van de regering-Arce bepalen, net zoals dat tijdens het bewind van Morales het geval was.

Deze bijdrage is onderdeel van de Bolivia Special (april-mei 2021)

 

Bronnen onder andere: Nodal, El Universo, El Comercio, nuso.org, open democracy, Americas Quarterly, fairobserver.com, La República, Al Jazeera

Gerelateerde berichten

Landhervormingen springen eruit.  De Boliviaanse revolutie van 1952, deel II: vergelijking met de Mexicaanse Revolutie

Landhervormingen springen eruit. De Boliviaanse revolutie van 1952, deel II: vergelijking met de Mexicaanse Revolutie

De Mexicaanse revolutie van 1910 en de Boliviaanse van 1952 waren de grootste Latijns-Amerikaanse niet-socialistische omwentelingen van de twintigste eeuw. Naast overeenkomsten in achtergronden en maatregelen vertoonden ze aanzienlijke verschillen. Het revolutionaire proces en de rol van een leidende partij waren opvallend anders. Bij de landhervormingen kregen nieuwe landeigenaren in Mexico wat meer zekerheid dan in Bolivia. De Verenigde Staten keerden zich niet scherp tegen deze revoluties, maar kregen wel meer greep op Bolivia dan op Mexico.

Lees meer
agsdi-globe

Politiek & Maatschappij

agsdi-portrait

Kunst & Cultuur

agsdi-camera

Vrije tijd & Toerisme

agsdi-income

Economie & Ondernemen

agsdi-leaves

Milieu en Natuur

agsdi-learn

Onderzoek & Wetenschap

Blijf op de hoogte

Adverteren op onze website?

Dat kan! Tegen een scherp tarief plaatsen wij uw advertentie.

Ontvang onze nieuwsbrief

Schrijf u in en ontvang onze digitale nieuwsbrief met een overzicht van onze nieuwe artikelen.

Volg ons op social media

Wees als eerste op de hoogte van nieuwe artikelen en deel artikelen met uw netwerk.

Share This